امام رئوف
هریک از ائمه اطهار علیهم السلام به لقب یا صفت خاصی شهرت دارند ولی این به معنای عدم برخورداری سایر ائمه علیهم السلام از این لقب نیست؛ بلکه همه آن بزرگواران تمامی صفات کمالیه را دارا هستند؛ اما شرایط خاص سبب می‌شود که در هر کدام از آن‌ها یک صفت کمالی بروز و ظهور بیشتری داشته باشد. از صفتهایی که به امام رضا علیه السلام نسبت داده شده است، لقب «رئوف» است. نوشتار پیش رو در نظر دارد با بررسی سیره ایشان به این پرسش پاسخ دهد که چرا امام هشتم علیه السلام به «امام رئوف» معروف است.

سؤال:

چرا امام رضاعلیه‌السلام به امام «رئوف» معروف است؟

پاسخ:

در پاسخ به سوال فوق توجه به نکات زیر ضروری است:

1ـ رئوف از ریشه «رَ أَََ فَ» به معنای رحمت شدید است1 . اهل لغت، «رحمت» ( نرم خویی و نیکی کردن به دیگری2 ) را عام و «رأفت» را خاص‌تر از آن می‌دانند؛ یعنی رأفت، مختص به فرد گرفتار و رحمت شامل غیر گرفتار هم می‌شود3. برخی دیگر نیز درباره این دو واژه چنین گفته‌اند که رأفت، عطوفت و لطف شدیدی است که هیچ گونه درد و ناراحتی را برنمی‌تابد؛ اما رحمت، صرف عطوفت و مهربانی کردن است؛ مهربانی کردنی که گاهی با درد و ناراحتی فرد نیز همراه است، مانند لطف پزشکی که برای بهبودی بیمار، او را جراحی می‌کند.4 علامه طباطبائی در این باره می‌گوید: فرق بين رأفت و رحمت در این است كه رأفت، مختص به اشخاص مبتلا و گرفتار؛ اما رحمت اعم از گرفتار و غیر گرفتار است.5

2ـ «رئوف» از اسمای حسنای الهی است که در آیات متعددی به خداوند نسبت داده شده،6  بنابر نظر عرفا و حکمای الهی، عالَم مظهر تجلی اسماء و صفات خدوند است؛ به این معنا که هر موجود، جلوه‌ای از جلوه‌هاي حق و هر انسانی مظهر یکی از اسماء الهی است؛ اما «انسان کامل7» مظهر تام جمیع اسماء،  بلکه مظهر اسم اعظم و مستجمع جمیع کمالات و صفات است8؛ به این معنا که هر صفتی در پروردگار است جلوه و نمودی از آن، در انسان کامل تجلی می‌کند. بر همین اساس در قرآن، وجود مقدس پیامبر اعظم ـ که مصداق انسان کامل است ـ متصف به صفت رأفت گردیده است: «لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْكُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُفٌ رَحیمٌ؛ به یقین، رسولی از خود شما به سویتان آمد که رنج‌های شما بر او سخت است؛ اصرار بر هدایت شما دارد و نسبت به مؤمنان، رئوف و مهربان است.»(توبه/128) سایر ائمه علیهم السلام نیز همچون پیامبر صلی الله علیه و آله به عنوان انسان‌های کامل، جلوه اسمای الهی ومتصف به صفت رأفت هستند؛ چنانچه در زیارت نامه امام رضا علیه السلام بر این صفت تصریح شده است: «...السَّلَامُ عَلَى الْإِمَامِ الرَّءُوف...»9. ‏

3ـ هر یک از ائمه علیهم السلام با القاب و ویژگی‌های خاصی شناخته می‌شوند، اما این بدان معنا نیست که هر یک از آنان تنها متصف به این صفت بوده و سایر صفات را نداشته باشند یا این که سایر ائمه علیهم السلام از این صفت برخوردار نباشند. همان‌طور که گفته شد ائمه علیهم السلام تمام صفات و کمالات را دارا هستند و از این حیث تفاوتی میان آن‌ها نیست، اما برخی امامان علیهم السلام در شرایطی زندگی می‌کردند که صفت و ویژگی خاصی در آن‌ها ظهور و بروز بیشتری داشته و بدان مشهور گردیده‌اند.

4ـ برخی از دلايل شهرت امام رضا علیه السلام به امام رئوف به شرح زیر است:

الف) امام رضاعلیه‌السلام به عنوان ولی عهد وارد دستگاه حکومت شد، اما به دلیل این که چنین مقامی هرگز از نظر امام علیه‌السلام ارزش ذاتی نداشت؛ ايشان بدون توجه به جایگاه حکومتی خود با مردم مراوده داشتند؛ به گونه‌ای که ولایت عهدی برای امام رضاعلیه‌السلام فرصتي براي خدمت به مردم گردید. رابطه امام علیه‌السلام با اقشار مختلف جامعه، حتی غلامان، بدون تشریفات انجام می‌شد. افراد نیازمند با مراجعه و درخواست از امام علیه‌السلام در مرو، کمک مالی دریافت می‌کردند و ازايشان راهنمایی مي‌گرفتند. همنشینی امام علیه‌السلام در غذا خوردن با افراد کم بضاعت و غلامان در مسیر مرو، تعجب عده‌ای از افراد حکومتی را برانگیخت و باعث اعتراض آنان شد.10

ب) از دیگر علل معروف بودن امام رضا علیه السلام به مهربانی و رأفت، نمونه‌های فراونی از گره گشایی در کار شیعیانی است که در طول تاریخ چه از راه دور و چه با حضور در کنار مرقد مطهرشان با آن حضرت، ارتباط معنوی برقرار کرده و مشکلات مادی و معنوی آن‌ها از طریق توسل به ایشان حل شده است.

ج)یکی از جلوه‌های رأفت امام رضا علیه السلام ، دست‌گیری از گرفتاران و نجات آنان در قیامت است. بر اساس آیات قرآن، قیامت از هراس انگیزترین جایگاه‌هاست و ملاقات امام معصوم علیه السلام در آن موطن می‌تواند سبب آرامش مومنان و رفع گرفتاری از آنان شود. در روایتی از امام رضا علیه السلام نقل شده است که سه جا در قیامت به ملاقات و فریاد رسی از زائرانشان خواهد آمد. «قال الرضا علیه السلام من زارني على بعد داري أتيته يوم القيامة في ثلاث مواطن حتى أخلصه من أهوالها إذا تطايرت الكتب يمينا وشمالا وعند الصراط وعند الميزان؛ حضرت رضا علیه السلام فرمود: هر كس مرا با دورى راه زيارت كند و از راه دور به زيارت من آيد، در روز قيامت در سه موقف به يارى او خواهم آمد تا او را از ناراحتي‌هاى آن حال نجات دهم: در آن هنگامی كه نامه‏هاى اعمال از جانب راست و چپ پخش مى‌شود؛ در آن هنگام كه از صراط مي‌گذرد؛ در آن وقت كه عمل او را بررسى كرده و مى‌سنجند»11.

د. شواهد تاریخی و داستان‌های فراواني نقل شده که حتي حیوانات گرفتار هم به امام یا مضجع شریف ایشان پناه آورده و مورد توجه و عنایت قرار گرفته‌اند و این بیانگر شمول رأفت امام در مورد حیوانات نیز هست.12

نتیجه :

1.رئوف از ریشه «رَ أَََ فَ» به معنای رحمت شدید است.

2.یکی از اسمای حسنای الهی «رئوف» است و به دلیل این که انسان کامل مظهر اسما و صفات الهی است؛ بنابراين پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، ائمه علیهم السلام به ویژه امام رضا علیه السلام نیز که از مصادیق انسان کامل هستند متصف به این صفت هستند.

3.شهرت هر یک از ائمه علیهم السلام به لقب یا صفت خاص به معنای عدم برخورداری سایر ائمه علیهم السلام از این لقب نیست؛ بلکه همه آن بزرگواران تمامی صفات کمالیه را دارا هستند؛ اما شرایط خاص سبب می‌شود که در هر کدام از آن‌ها یک صفت کمالی بروز و ظهور بیشتری داشته باشد.

4.اهتمام فراوان به حل مشکلات مردم و گره گشایی از زندگی آن‌ها در زمان ولایتعهدی، نمونه‌های فراوان از حل گرفتاری‌های مادی و معنوی در توسل به حضرت و نیز در مضجع شریف و رفع گرفتاری از زائران در سه موطن از قیامت و همچنین دست‌گیری از حیوانات گرفتار، از دلایل ظاهری شهرت امام رضا علیه السلام به امام رئوف است.

پی نوشت ها:

  1. طریحی، فخر الدین(1375) مجمع البحرین. ج5، چاپ سوم، تهران: مکتبة المرتضویه، ص61.
  2. راغب اصفهانى، حسين بن محمد(1374) مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم، ص347.
  3. قریشی، علی اکبر (1412) قاموس قرآن. ج3،ششم، تهران: دارالکتب الاسلامیة، ص33.
  4. مصطفوی، حسن(1368) التحقیق فی كلمات القرآن الكریم. ج‏4، تهران: وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی،ص 6.
  5. طباطبایی، محمد حسین(1374) ترجمه تفسیرالمیزان. ترجمه: موسوی همدانی. ج1، چاپ سوم. قم: جامعه مدرسین. ص489.
  6. در ده مورد و از آن جمله :«وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ »(بقره/207)
  7. انسان کامل یعنی کسی که در دو قوه عقل نظری و عقل عملی به بالاترین درجه قابل تصوّر رسیده باشد؛ یعنی در عقل نظری صاحب عقل مستفاد باشد و در عقل عملی به مرحله فناء فی الله و بقاء بالله رسیده باشد و یا انسانی که به نهایت شرف رسیده باشد.(ر.ک: ابن سینا، مبدا و معاد، ص 91)
  8. خمینی، روح الله (1368) امامت و انسان کامل از دیدگاه امام خمینی.تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ص15-18.
  9. مجلسی، محمد باقر (1403ق) بحار الانوار. ج 99، چاپ دوم، بیروت: موسسه الوفاء ، ص55.
  10. كلينى، محمد بن يعقوب (1407 ق) الكافي. ج8، چاپ چهارم، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ص230.
  11. ابن بابویه قمی، محمد ابن علی(1372) عیون اخبار امام رضا. ج2، ترجمه علی اکبر غفاری، تهران: نشر صدوق، ص262.
  12. همان, ج1، ص318.

نظرات

captcha