وجه تسمیه ام ابیها
«ام ابیها» از معروف‌ترین کنیه‌های حضرت زهرا علیها السلام است. با توجه به معانی مختلف «ام»، در نامگذاری حضرت به این کنیه وجوه متعددی مانند شدت محبت متقابل میان پیامبر و دختر گرامی‌اش، اصل و ریشه خلقت جسمانی پیامبر، عنصر و هدف اصلی مقام رسالت و امامت و برتری وتمایز از همسران پیامبر را می‌توان اشاره کرد.

سؤال:

 چرا پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) حضرت زهرا(سلام الله علیها) را «أُمّ أبیها» نامیدند؟

پاسخ:

عرب علاوه بر اسم و لقب، لفظی را که با «أب» یا «أمّ» شروع می‌شود به عنوان کنیه برای تعظیم و برزگداشت افراد انتخاب می‌کند. یکی از کنیه‌های معروف حضرت فاطمه علیها السلام «أمّ أبیها» است، چنانچه امام صادق علیه السلام از پدرش نقل می‌کند: « أَنَّ فَاطِمَةَ علیها السلام كَانَتْ تُكَنَّى‏ أُمَّ أَبِيهَا؛ کنیه فاطمه علیها السلام أمّ أبیها(مادر پدرش) بود.1 »

لفظ أمّ معانی مختلفی دارد از جمله مادر، اصل و ریشه هر چیز، جامع و  اهداف اساسی شیء و ...

با توجه به این معانی، وجوه مختلفی در وجه تسميه کنیه «أمّ أبیها» برای حضرت زهرا سلام الله علیها احتمال داده می شود که برخی از آنها عبارتند از:

الف- شدت محبت متقابل پیامبر و دخت گرامی‌ ایشان:

یکی از وجوه نامگذاری آن حضرت به «أ مّ أبیها» آن بوده که رفتار پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با آن حضرت مانند رفتار فرزند نسبت به مادرش و نیز رفتار ايشان با حضرت رسول صلی الله علیه و آله ؛ رفتاری مادرانه بوده است. تاریخ و روایات هم این مطلب را تأييد مي‌كند.در احادیث متعددی2 آمده است که حضرت رسول صلی الله علیه و آله دست ایشان را می‌بوسید. در مسافرت‌ها فاطمه زهرا سلام الله علیها آخرین کسی بود که رسول اکرم با او خداحافظی می‌کرد و در باز گشت از سفر، اولین کسی بود که او را ملاقات می‌کرد. گویا با این دیدار از آن چشمه صاف و گوارا برای طول سفر خود بهره‌ای عاطفی و توشه‌ای احساسی ذخیره می‌نمود؛ همانطور که فرزند مؤدب از مادر خود چنین بهره‌ای می‌برد.3 از سوي ديگر اين بانوی بزرگوار آنچنان نسبت به پدرش محبّت مى‌كرد که گويى مادری دلسوز و فداكار برای ایشان بود.4

ب- برتری و تمایز ایشان از همسران پیامبر:

با توجه به آنكه خداوند متعال، همسران پیامبرصلی الله علیه و آله را با کنیه « أمّ المؤمنین» یاد کرده است،5 ممکن بود برای آن‌ها این توهم ایجاد شود که برترین زنان روی زمین و برتر از فاطمه زهرا علیها السلام هستند؛ از این رو پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ایشان را «أمّ أبیها» نامیدند تا از این توهم جلوگیری شود؛ یعنی ای زنان پیامبر اگر شما مادر مؤمنین هستید، فاطمه سلام الله علیها مادر پیامبرو مادر پدرش است. ‏6

ج- اصل و ریشه خلقت جسمانی پیامبر:

 خلقت آسمان‌ها و زمین بر اساس روایات از نور حضرت زهرا سلام الله علیها بوده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله در این باره می‌فرماید: «... وَ فَتَقَ نُورَ ابْنَتِي فَاطِمَةَ مِنْهُ فَخَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ فَنُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مِنْ نُورِ ابْنَتِي فَاطِمَةَ وَ نُورُ فَاطِمَةَ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ فَاطِمَةُ أَفْضَلُ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْض...؛ و پس از آن نور دخترم فاطمه را شكافت و از آن، آسمان‌ها و زمين را آفريد؛ پس نور آسمان‌ها و زمين از نور دخترم فاطمه و نور فاطمه از نور خداست و فاطمه افضل از آسمان‌ها و زمين است. 7 »

بر اساس اين روايت اگر نور فاطمه سلام الله علیها نبود، آسمان و زمين وجود نداشت، پس مي‌توان گفت هر آنچه از زمين به وجود مي‌آيد اعم از جماد، نبات، حيوان و انسان، حتي بدن‌هاي همه پيامبران و نيز بدن عنصري رسول اكرم صلي الله عليه و آله از نور زهراي اطهر است. با اين توصيف حضرت فاطمه عليها السلام مادر پدر خويش به معناي اصل و ريشه است.8

د- عنصر و هدف اساسی رسالت:

يكي از معاني لفظ «أمّ»، عنصر و اساس است، چنانكه در علوم طبیعی«أمّهات اربعه» به معناي عناصر اربعه به كار مي‌رود؛ بنابراین می‌توان گفت مقصود از این کنیه آن است که فاطمه سلام الله عليها هدف اصلی رسالت و ولايت پدر بزرگوارش است9 .چنانکه امام باقرعلیه السلام فرمود:« الشَّجَرَةُ رَسُولُ اللَّهِ نَسَبُهُ ثَابِتٌ فِي بَنِي هَاشِمٍ وَ فَرْعُ الشَّجَرَةِ عَلِيٌّ وَ عُنْصُرُ الشَّجَرَةِ فَاطِمَةُ وَ أَغْصَانُهَا الْأَئِمَّةُ وَ وَرَقُهَا الشِّيعَة ؛ شجره طیبه، رسول خدا صلی الله علیه و آله، ساقه‌اش علی علیه السلام و ریشه درخت، فاطمه سلام الله علیها و میوه‌اش، فرزندان او و شاخ و برگش، شیعیان حضرت‌اند.10» واضح است اگر ریشه نباشد، درخت خشک شده و از بین می‌رود، همچنین اگر فاطمه سلام الله علیها نبود، اسلام ثمر نمي‌داد؛ زیرا دین مقدس اسلام با مجاهدات و دفاع همه جانبه ایشان از امام زمانش، مقام ولایت و فداکاری‌های فرزندان طاهرین ایشان، رشد و نمو یافت و به ثمر نشست .11

نتیجه:

۱-یکی از وجوه نامگذاری حضرت زهرا علیها السلام به «ام ابیها» شدت محبت طرفینی میان ایشان و پدر بزرگوارش است.

۲-رسول خدا صلی الله علیه و آله دختر عزیزش را «ام ابیها» نامید تا برتری و تمایز ایشان از همسران پیامبر که ملقب به «ام المؤمنین» بودند، مشخص گردد.

۳-بر اساس احادیث، آسمان و زمین از نور حضرت فاطمه سلام الله علیها خلق شده؛ پس می توان گفت آن حضرت اصل و ریشه تمام موجودات مادی و از جمله خلقت مادی پدر بزرگوارش است.

۴-حضرت زهرا علیها السلام با مجاهدت‌ و فداکاری‌ خویش، عنصر و رکن اساسی در رشد و به ثمر رسیدن دین اسلام و اهداف رسالت و امامت بودند.

پی نوشت ها:

  1. مجلسی، محمد باقر(1403 ق) بحار الانوار. ج43. دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ص19.
  2. « كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرِهِ يَدْخُلُ عَلَى فَاطِمَةَ فَدَخَلَ عَلَيْهَا فَقَامَتْ إِلَيْهِ وَ اعْتَنَقَتْهُ وَ قَبَّلَتْ بَيْنَ عَيْنَيْهِ » (همان، ص40.)
  3. رحمانی همدانی، احمد(1381) فاطمه زهرا سلام الله علیها شادمانی دل پیامبر.صلی الله علیه و آله. ترجمه: حسن افتخار زاده سبزواری، چهارم، تهران: بدر، ص99-98.
  4. مکارم شیرازی، ناصر(1386) زهرا سلام الله علیها برترین بانوی جهان. چهاردهم، قم: سرور، ص59.
  5. احزاب/6.
  6. رحمانی همدانی، همان.
  7. مجلسی، محمد باقر(1403 ق) بحار الانوار. ج25، دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ص16.
  8. مير جهاني، مجمد حسن(1390) جنّة العاصمة. دوم، قم: نسيم كوثر، ص186.
  9. همان.
  10. صفار، محمد بن حسن(1404 ق) بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد صلی الله علیهم. دوم، قم: مکتبة آیت الله مرعشی نجفی، ص59.
  11. رحمانی همدانی، همان.

نظرات

captcha