فضایل و مناقب حضرت زهرا سلام الله علیها(حدیث لولا خلقک...)
مقصود از حدیث «لولاک» بیان برتری فاطمه سلام الله علیها بر پیامبر صلی الله علیه و امیر المومنین علیه السلام نیست، بلکه مراد روایت این است که بدون این سه مقام(نبوت، امامت و عبودیت)هدف خلقت تأمین نمی‌شود.

سؤال: 

مقصود از حدیث قدسی«یا اَحْمَد! لَوْلاكَ لَما خَلَقْتُ الْاَفْلاكَ، وَ لَوْلا عَلِیٌّ لَما خَلَقْتُکَ، وَ لَوْلا فاطِمَهُ لَما خَلَقْتُکُما» چیست؟ آیا مقام حضرت زهرا سلام الله علیها از پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام برتر است؟

پاسخ:

در پاسخ به سوال فوق توجه به نکات زیر ضروری است:

1. این حدیث قدسی1 -که برخی از علمای شیعه در کتب خود نقل کرده‌اند 2-هدف از خلقت افلاک را، وجود پیامبر صلی الله علیه و آله معرفی نموده و هدف از خلقت پیامبر خاتم را وجود امیر المومنین علی علیه السلام و در نهایت وجود مقدس حضرت زهرا سلام الله علیها را هدف خلقت آن دو بزرگوار معرفی می‌کند، اما این بدان معنا نیست که مقام حضرت زهرا سلام الله علیها از پیامبر صلی الله علیه و آله و امیر المومنین علیه السلام بالاتر است؛ چرا که در برابر این روایت، روایات بسیاری وجود دارند که خلقت پیامبر و خاندان پاکش را از یک نور واحد می‌دانند3 و هیچ دو‌گانگی و کثرتی را در ذات این انوار مقدس قائل نیستند.

2. برای درک بهتر مقصود روایت بهتر است که هر یک از بخش‌های آن جداگانه مورد بررسی قرار گیرد.

الف. مقصود از بخش اول روایت یکی از سه احتمال زیر است:

  •  انسان کامل که وجود مقدس پیامبر صلی الله علیه و آله مصداق آن است، هدف اصلی خلقت عالم و مجرای اراده الهی در جهان است و همه مخلوقات به واسطه وجود آن حضرت خلق شده‌اند.4
  •  آن حضرت، هدف از خلقت جهان را که همان عبودیت است به معناى تمام و کمال دارد و دیگر انسان‌ها هر یک به اندازه مرتبه کمالشان، آن هدف را کسب می‌کنند.
  • حقیقیت آفرینش و هدف از خلقت در میان انسان‌ها جز با هدایت پیامبران و نبى اکرم که خاتم انبیا و پیام آور دین کامل الهى است، محقق نمی‌شود.5

قابل توجه آن که سه معنای فوق با یکدیگر منافاتى ندارد؛ زیرا خداوند، مى‌خواهد همه انسان‌ها به کمال نهایى برسند و این کمال، متوقف بر اطاعت از دین است که توسط پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله به دست بشر می‌رسد و هر انسانی به اندازه‌ اطاعت و عبودیت خود به کمال و هدف آفرینش نایل می‌شود.

ب. مراد از بخش دوم روایت می‌تواند یکی از احتمالات زیر باشد:

  •  خداوند، دین خاتم را از طریق «امامت» حفظ نمود و اگر پس از وفات پیامبرصلى الله علیه وآله، امامت نبود، دین آن حضرت به انحراف کشیده مى‌شد؛ بنابراین اگر امام نبود، هدف از نبوت و نیز هدف از خلقت جهان کامل نمی‌شد.6
  •  مقام امامت بر نبوت برتری دارد؛ چرا که نبوت مقام هدایت ظاهری7 است، اما امامت مقام رهبری الهی به سوی اهداف شریعت، حفظ دین، اجرای احکام و قوانین الهی و واسطه فیض بودن است. به استناد آیه 124 سوره مبارکه بقره8 حضرت ابراهیم علیه السلام بعد از مقام نبوت، در اواخر عمر خویش پس از پشت سر گذاشتن آزمایش‌ها و ابتلائات فراوان به مقام امامت رسیدند.

لازم به ذکر است که پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه و آله علاوه بر مقام نبوت، مقام امامت را نیز داشتند؛ از این رو نمی‌توان گفت که علی علیه السلام مقامی برتر از رسول خاتم صلی الله علیه و آله دارد.

ج. مقصود از این که اگر فاطمه سلام الله علیها نبود پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام نیز خلق نمی شدند؛ این است که:

  •  مقصد خلقت نبوت و امامت، عبودیت است؛ زیرا نبوت و امامت مقدمه رسیدن انسان به مقام بندگی و عبودیت است و به تصریح قرآن، عبودیت، هدف از خلقت انسان است. پس اگر مقام عبودیت – که اسوه مطلق آن حضرت زهراست -نبود نبوت و امامت نیز به غایت خود نمی‌رسید.9

لازم به ذکر است که این بیان در صدد نفی عبودیت پیامبر صلی الله علیه و آله و امیر المومنین علیه السلام نیست. چه اینکه هر سه مقام نبوت، امامت و عبودیت در پیامبر صلی الله علیه و آله و هر دو مقام امامت و عبودیت در علی علیه السلام و مقام عبودیت در فاطمه سلام الله علیها تحقق دارد، اما فاطمه سلام الله علیها به عنوان ظهور روشن عبودیت، در برابر تجلی صریح نبوت و امامت قرار گرفته است.

  •  فلسفه آفرینش‌، رسیدن‌ فیض‌ و رحمت‌ کامل‌ به‌ موجودات‌ است‌ و تنها انسان‌ کامل‌، شایستگی‌ دریافت‌ ‌ بی‌واسطه فیض‌ الهی‌ را دارد؛ بنابراین اگر وجود مقدس‌ فاطمه‌ سلام الله علیها که سر چشمه‌ وجود یازده‌ امام‌ معصوم‌ است‌، نبود، هدف‌ از خلقت‌ حاصل‌ نمی‌شد.
  •  حضرت فاطمه زهرا حلقه اتصال نبوت و امامت است، چون رسالت بدون استمرار امامت ممکن نیست؛ بنابراین تحقق نبوت و امامت، بدون وجود حضرت فاطمه زهرا ممکن نبود.

نتیجه

1. بر اساس بسیاری از روایات،  روایت «لولاک» به معنای برتری مقام حضرت زهرا سلام الله علیها نسبت به مقام پیامبر صلی الله علیه و آله نیست.

2. مقصود قسمت اول روایت آن است که وجود مقدس پیامبر صلی الله علیه و آله به دلیل انسان کامل بودن و مقام هدایتگری و...هدف از خلقت است.

3. مراد از بخش دوم روایت برتری مقام ولایت بر نبوت است و خداوند دین پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله را به وسیله امامت حفظ نمود.

4. منظور از اینکه اگر فاطمه سلام علیها نبود، پیامبر صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام نیز خلق نمی‌شدند؛ آن است که مقصد خلقت نبوت و امامت، عبودیت است و اگر فاطمه سلام الله علیها که مظهر عبودیت، مصدر و مادر یازده انسان کامل هستند، نبود، هدف‌ از خلقت‌ حاصل‌ نمی‌شد.

پی نوشت ها:

  1. منظور حدیثی است از قول خداوند که معنا و مضمون آن به قلب پیامبر القا می شده، اما الفاظ آن از پیامبر صلی الله علیه و آله است.
  2. جنة العاصمه میر جهانی، ص 145 به نقل از کشف اللئالی صالح بن عبد الوهاب عرندس، مستدرک سفینه البحار، ج 3، ص344 و نیز شفاء الصدور فی شرح زیاره العاشور، ص84 اما لازم به ذکر است که این حدیث از نظر سند جزء احادیث ضعیف به شمار می‌رود. اما این به معنای بی‌اعتباری مضمون حدیث نیست؛ زیرا اولا علمای موثق شیعه به آن اعتماد کرده و آن را در کتب خود آورده‌اند و ثانیا راویان مباحث اعتقادی و مقامات ائمه این قبیل از روایات را کمتر برای مردم بیان می‌کردند؛ چرا که عموم مردم این مقامات را درک نمی‌کردند. لذا در این دسته از احادیث اگر مضمون روایت با محتوای آیات و روایات دیگر معارض نباشد مجهول بودن راویان ضرری به صحت محتوای آن نخواهد زد .
  3. «کلهم نور واحد؛ همه از یک نور واحد هستند.»( ر.ک.ابن بابویه ، محمد علی (1403)معانی الاخبار. قم : دفتر انتشارات اسلامی، ص398)
  4. گرامی، محمد علی (1385)حدیث لولا الفاطمه. چاپ دوم، قم: دفتر آیه الله العظمی گرامی، دارالفکر، ص 12.
  5. فاضل مسعودی، محمد (1420ق) اسرارالفاطمیه. قم: انتشارات زائر، ص 233.
  6. همان.
  7. هدایت در آیات و روایات به دو بیان آمده است: الف- ارائة طریق و نشان دادن راه(هدایت ظاهری) ب- ایصال به مطلوب و رساندن به مقصود(هدایت باطنی). هدایت پیشوایان الهی نیز از دو طریق انجام می‌گیرد. گاه به امر و نهی قناعت می‌کنند (که همان ولایت ظاهری است) و گاه با نفوذ باطنی در دل‌های لایق و آماده، آنها را به مقامات معنوی هدایت می‌کنند (که همان ولایت باطنی است )(ر.ک: مکارم شیرازی، ناصر(1371) تفسیر نمونه. ج 17، چاپ دهم، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 167).
  8. «وَإِذِ ابْتَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ ۖ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا ۖ؛هنگامی که خدا ابراهیم را به اموری امتحان فرمود و او همه را به جای آورد، خدا به او گفت: من تو را به پیشوایی خلق برگزینم»(بقره /124)
  9. گرامی، همان.

نظرات

captcha